Tại Sao Kiếm Tiền Ngày Càng Khó? (Góc nhìn cá nhân)

Có một câu hỏi mà mình nghe ngày càng nhiều trong những cuộc trò chuyện gần đây, từ bạn bè, từ người quen kinh doanh, từ cả những người chưa từng than vãn bao giờ:

“Tại sao mình làm nhiều hơn trước mà tiền về lại ít hơn?”

Đây không phải câu hỏi của người lười biếng hay thiếu năng lực. Đây là câu hỏi của rất nhiều người đang làm thật, cố thật, nhưng đang chạy trên một đường đua mà luật chơi vừa thay đổi giữa chừng mà không có thông báo trước.

Mình không có đáp án hoàn hảo. Nhưng mình có thể chỉ ra những thứ đang thực sự xảy ra.

1) Cuộc đại thanh lọc của giới kinh doanh nhỏ lẻ

Hãy thử hỏi bất kỳ ai đang bán hàng online xem năm nay so với hai năm trước thế nào. Câu trả lời gần như đồng nhất: khó hơn, căng hơn, và mơ hồ hơn về tương lai.

Điều đang diễn ra, theo quan sát của mình, là một quá trình tái cấu trúc buộc người kinh doanh nhỏ phải vận hành theo cách chuyên nghiệp hơn, dù họ có muốn hay không.

Trước đây, ranh giới giữa “buôn bán tay ngang” và “kinh doanh chính thức” rất mờ. Người ta có thể nhập hàng không cần lo nhiều về giấy tờ, bán được bao nhiêu thì bán, nộp thuế theo kiểu ước lượng. Mô hình đó đang dần bị siết lại.

Khi đầu ra yêu cầu hóa đơn, đầu vào cũng phải có chứng từ rõ ràng. Và đây chính là điểm mà nhiều cửa hàng, đặc biệt những shop nhập hàng qua con đường không chính thức, bắt đầu lung lay. Không phải vì họ làm ăn gian dối, mà vì mô hình của họ được xây trên một nền tảng mà nền tảng đó đang bị rút ra.

Kết quả là gì? Những shop “im lặng biến mất” mà bạn thấy ngày càng nhiều trên các sàn, đó không phải ngẫu nhiên.

2) Bài toán thuế mà không ai dạy bạn ở trường

Đây là phần kỹ thuật hơn, nhưng cũng là phần ảnh hưởng trực tiếp đến túi tiền nên mình muốn giải thích rõ.

Theo những thay đổi đang được áp dụng dần, hộ kinh doanh đạt doanh thu lớn sẽ phải chuyển từ cách đóng thuế khoán đơn giản sang kê khai lợi nhuận thực tế. Về mặt lý thuyết, đây là cách tính công bằng hơn, ai lời nhiều thì đóng nhiều.

Vấn đề nằm ở chỗ: lợi nhuận “trên giấy” và lợi nhuận “trong thực tế” của nhiều hộ kinh doanh nhỏ là hai con số rất khác nhau.

Thử hình dung một người bán hàng online làm một mình. Mỗi ngày họ dùng xe cá nhân để giao hàng, nhờ người thân hỗ trợ đóng gói, dùng điện thoại riêng để chăm sóc khách, trả lãi ngân hàng từ khoản vay ban đầu để nhập hàng. Tất cả những thứ đó đều là chi phí thật, nhưng rất khó hoặc không thể hợp thức hóa thành hóa đơn.

Nếu không chứng minh được chi phí, lợi nhuận bị tính cao hơn thực tế. Tiền thuế tăng lên. Và đến một điểm nào đó, người ta nhận ra mình đang làm việc để… đóng thuế là chính.

Đây không phải lỗi của hệ thống hay lỗi của người kinh doanh, đây là khoảng trống giữa chính sách và thực tế vận hành của kinh tế phi chính thức. Và khoảng trống đó đang được thu hẹp lại, nhanh hơn nhiều người nghĩ.

Gợi ý: Bạn đang quan tâm đến Bitcoin? Tìm hiểu ngay Bitcoin Toàn Tập Cho Người Mới nhé!

Ghi chú: những thông tin trên dựa trên quan sát và trao đổi cá nhân, nếu bạn đang có băn khoăn về thuế cụ thể, hãy tham khảo kế toán hoặc cơ quan thuế địa phương để có thông tin chính xác nhất.

3) Sàn thương mại điện tử, từ bệ phóng thành cái bẫy êm ái

Có một quy luật mà mình gọi là “vòng đời của nền tảng”: khi một sàn còn nhỏ, họ cần người bán nên ưu đãi tối đa. Khi sàn đủ lớn và người bán không còn chỗ nào khác để đi, cán cân lật ngược.

Shopee, Lazada, TikTok Shop đang ở giai đoạn hai của vòng đời đó.

Phí hoa hồng, phí vận chuyển, phí quảng cáo, phí xử lý hoàn hàng, mỗi khoản tăng một chút, nhưng cộng lại thì đáng kể. Người bán chia sẻ rằng để có đơn hàng, bạn phải chạy quảng cáo. Để chạy quảng cáo có hiệu quả, bạn phải tham gia các chương trình giảm giá của sàn. Mà tham gia giảm giá thì biên lợi nhuận mỏng hơn. Đó là một cái vòng mà bạn chạy nhanh hơn nhưng tiến ít hơn.

Điều tinh tế nhất là: nhiều người vẫn đang tăng doanh thu, nhưng lợi nhuận thực đang giảm. Họ bận rộn hơn bao giờ hết, và nghèo hơn một chút theo mỗi tháng.

Đây không phải âm mưu. Đây là kinh doanh. Nhưng hiểu được điều này sẽ giúp bạn đưa ra quyết định sáng suốt hơn về việc nên đổ bao nhiêu nguồn lực vào các kênh này.

4) AI không lấy việc của bạn, người biết dùng AI mới lấy

Câu chuyện về AI và thị trường lao động thường bị đơn giản hóa thành hai phe: “AI sẽ thay thế tất cả” và “AI chỉ là công cụ, đừng lo”. Thực tế nằm ở một chỗ phức tạp hơn nhiều.

Những công việc đang bị ảnh hưởng mạnh nhất không phải là lao động chân tay, mà là công việc sáng tạo cấp độ trung bình: thiết kế đồ họa cơ bản, chụp ảnh sản phẩm, viết mô tả hàng hóa, làm video ngắn, dịch thuật thông thường. Đây chính xác là những việc mà hàng triệu người trẻ Việt Nam đang kiếm sống bằng đó.

Nhưng có một nghịch lý thú vị đang xảy ra song song: càng nhiều nội dung AI tràn ngập mạng xã hội, người xem càng khao khát thứ gì đó thật. Một video tay nghề thật, một câu chuyện có cảm xúc thật, một người thật nói chuyện thật, đang ngày càng trở nên hiếm và vì thế, có giá trị hơn.

Vấn đề không phải là AI, vấn đề là bạn đang đứng ở chỗ nào trong chuỗi giá trị đó. Nếu công việc của bạn là làm những thứ AI làm được với chi phí gần bằng không, đó là vị trí nguy hiểm. Nếu công việc của bạn là thứ cần sự tin tưởng, cảm xúc, và trải nghiệm con người, đó là vị trí ngày càng có giá.

5) Dòng tiền bị kẹt ở đâu đó trong hệ thống

Nhìn rộng hơn ra, có một hiện tượng kinh tế vĩ mô đang âm thầm ảnh hưởng đến thu nhập của phần lớn người Việt, đặc biệt ở đô thị.

Sau giai đoạn bất động sản tăng nóng, một lượng lớn tiền của hộ gia đình đang bị “đóng băng” trong các khoản vay mua nhà, mua đất. Lãi suất phải trả mỗi tháng là chi phí cố định, không phụ thuộc vào thu nhập tháng đó có tốt hay không. Kết quả là sức chi tiêu cho tiêu dùng thông thường bị bóp lại.

Ít người mua sắm hơn → shop bán ít hơn → doanh nghiệp tuyển ít hơn → người đi làm khó tăng lương → lại ít tiền để chi tiêu. Đây là vòng xoáy co lại, và nó giải thích tại sao ngay cả những người không có nợ vay cũng cảm thấy thị trường trở nên ảm đạm hơn.

Với người muốn vay vốn kinh doanh: đòn bẩy tài chính là con dao hai lưỡi. Khi thị trường thuận, nó khuếch đại lợi nhuận. Khi thị trường khó, nó khuếch đại tổn thất. Trong giai đoạn bất định như hiện tại, nhiều người kinh doanh đang chọn thu mình lại thay vì mở rộng, và đó là một quyết định không hẳn là sai.

Vậy người bình thường nên làm gì?

Mình không muốn kết bài bằng danh sách “10 bí quyết thành công” nghe hay nhưng không dùng được. Thay vào đó, có ba câu hỏi mình nghĩ đáng ngồi lại và trả lời thật thành thật:

1. Mình có thực sự biết mình đang lời hay lỗ không? Không phải doanh thu, mà lợi nhuận thực sau khi tính đủ mọi chi phí, kể cả thời gian của bản thân. Nhiều người sẽ bị bất ngờ với câu trả lời.
2. Mô hình kinh doanh của mình có đang phụ thuộc vào thứ gì đó nằm ngoài tầm kiểm soát? Một nền tảng, một chính sách, một nhà cung cấp duy nhất, đó đều là điểm yếu cần nhận ra trước khi nó trở thành điểm vỡ.
3. Mình đang thích nghi hay đang cố trụ? Hai thứ trông có vẻ giống nhau từ bên ngoài, nhưng kết quả về lâu dài sẽ rất khác nhau.

Kết

Giai đoạn này không dành cho những ai muốn kiếm tiền nhanh bằng mọi giá. Nhưng nó lại có thể là giai đoạn tốt nhất cho những ai sẵn sàng xây dựng thứ gì đó thật sự có nền tảng.

Thị trường đang sàng lọc, và như mọi cuộc sàng lọc, nó sẽ đau với người bị sàng, nhưng lại tạo ra không gian cho người còn lại.

Câu hỏi là: bạn muốn là ai trong câu chuyện này?

Nội dung bài viết phản ánh quan điểm và quan sát cá nhân của tác giả, không đại diện cho tư vấn pháp lý hay tài chính. Với các vấn đề thuế và kế toán, bạn nên tham khảo chuyên gia.